Бүгінде ауыр аурулар тек медициналық мәселе ғана емес, экономикалық мәселе ретінде де жиі қарастырылады. Онкологиялық және жүрек-қантамыр ауруларының көбеюі, өмір сүру ұзақтығының артуы және емдеу тәсілдерінің күрделенуі нәтижесінде емдеу үдерісі ұзақ әрі қымбат болып барады.
Халықаралық тәжірибеде бұл құбылысқа арнайы атау берілген — «financial toxicity», яғни аурудың қаржылық уыттылығы. Бұл жағдай ауру бір уақытта отбасының шығындарын көбейтіп, табысын азайтқанда туындайды. Дәл осы факторлардың үйлесуі әртүрлі елдердегі үй шаруашылықтары үшін негізгі қаржылық тәуекелдердің біріне айналады.
Әртүрлі елдерде диагноздың құны қанша?
Ауыр (критикалық) ауруларды емдеудің құны денсаулық сақтау жүйесінің даму деңгейіне және қолданылатын медициналық технологияларға байланысты айтарлықтай өзгереді. Дамыған елдерде онкологиялық ауруларды емдеу шығындары жүздеген мың долларға дейін жетуі мүмкін, ал басқа елдерде ол төменірек болғанымен, халықтың табыс деңгейіне қатысты әлі де елеулі қаржылық жүктеме болып қала береді.
Жаһандық медициналық қызметтер нарығында бірнеше негізгі бағыт қалыптасқан. АҚШ технологиялар мен инновациялар деңгейі бойынша көшбасшы болып қала береді, бірақ сонымен қатар денсаулық сақтау жүйесі ең қымбат елдердің бірі саналады. Германия медициналық көмектің жоғары сапасымен және дамыған сақтандыру жүйесімен ерекшеленетін еуропалық модельді ұсынады. Оңтүстік Корея салыстырмалы түрде қолжетімді бағамен диагностика мен емдеудің жоғары тиімділігін көрсетеді. Ал Түркия медициналық туризмді белсенді дамытып, салыстырмалы түрде қолжетімді бағалар мен қызметтердің кең ауқымын ұсынады.
Мұндай бөлініс әртүрлі қаржылық сценарийлерді қалыптастырады — ең озық технологияларға қол жеткізуді қамтамасыз ететін өте қымбат емдеуден бастап, салыстырмалы түрде қолжетімді баламаларға дейін. Дегенмен, бұл нұсқалардың өзі көптеген отбасылар үшін айтарлықтай шығындарды талап етеді.
Онкология және жүрек-қантамыр аурулары бойынша жаһандық статистика
ДДҰ және OECD деректеріне сәйкес, онкологиялық және жүрек-қантамыр аурулары бүкіл әлем бойынша өлім-жітім мен денсаулық сақтау шығындарының негізгі бөлігін құрайды. Осы тұрғыда аурушаңдық пен өлім-жітім көрсеткіштері ең жоғары елдер ерекше назар аударады. Бұл көрсеткіштер аурулардың таралу деңгейін ғана емес, сонымен қатар диагностика сапасы мен деңг.
Онкологиялық аурушаңдық көрсеткіштері барлық қатерлі ісік түрлерінің жиынтығы бойынша қалыптасатынын ескеру маңызды. Сонымен қатар барлық жағдайлардың шамамен 40–45%-ы төрт негізгі түрге тиесілі: сүт безі қатерлі ісігі, өкпе қатерлі ісігі, колоректалды қатерлі ісік және простата қатерлі ісігі.
Сонымен бірге Австралия, Жаңа Зеландия, АҚШ және Еуропаның бірқатар елдері көшбасшылар қатарында болуы халық денсаулығының төмендігінен емес, скрининг жүйесінің дамуы және ауруларды анықтау деңгейінің жоғары болуымен байланысты.
Қазақстан: аурулар статистикасы және қаржылық жүктеме
Өлім себептері тұрғысынан Қазақстан жаһандық құрылымды қайталайды, онда негізгі үлесті созылмалы және ауыр аурулар алады. ҚР Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, өлім құрылымында:
• қан айналым жүйесі аурулары — 22,5%
• жүйке жүйесі аурулары — 17,8%
• жаңа түзілімдер (онкология) — 10,4%
• тыныс алу жүйесі аурулары — 10,2%
• ас қорыту жүйесі аурулары — 8,1%
Бұл дәл осы ауыр аурулар денсаулық сақтау жүйесіне де, отбасылар бюджетіне де негізгі жүктемені түсіретінін білдіреді.
Дамыған елдермен салыстырғанда емдеу құны төмен болғанына қарамастан, қаржылық жүктеме әлі де жоғары. Шығындардың едәуір бөлігі дәрі-дәрмекке, диагностикаға, күтімге және оңалтуға жұмсалып, көбіне отбасының жеке қаражаты есебінен төленеді. Сонымен қатар халықтың табыс деңгейі дамыған елдерге қарағанда төмен, сондықтан салыстырмалы түрде «арзан» емдеудің өзі отбасылық бюджетке айтарлықтай әсер етеді.
Медициналық қызметтердің құны әр елде әртүрлі болғанымен, қаржылық соққының құрылымы барлық жерде ұқсас. Ауру отбасылық бюджетке бірдей әсер етеді: шығындар өседі, ал табыс азаяды немесе мүлде тоқтайды.
Қазақстанда бұл әсер үй шаруашылықтарының табыс құрылымымен күшейеді, өйткені көптеген отбасыларда негізгі табысты бір ғана адам қамтамасыз етеді. Сондықтан еңбекке қабілеттіліктің бірнеше айға жоғалуының өзі қаржылық тұрақтылықтың едәуір төмендеуіне әкеледі.
Отбасының қаржылық траекториясы қалай өзгереді
Аурудың қаржылық салдары біртіндеп, бірақ болжамды түрде дамиды. Алғашқы айларда диагностика мен емдеуге шығындар өседі, кейін уақытша еңбекке жарамсыздық салдарынан табыс төмендейді. Емдеу жалғасқан сайын жинақтар жұмсала бастайды, ал ұзақ оңалту кезеңінде қосымша қаржы тарту қажеттілігі туындайды. Егер емдеу АҚШ, Германия, Оңтүстік Корея немесе Түркия сияқты елдерде жүргізілсе, медициналық шығындарға ұшақ билеттері, тұру және сүйемелдеу шығындары қосылады. Бұл жалпы бюджетті айтарлықтай арттырып, отбасыға түсетін қаржылық қысымды күшейтеді.
Жоғары табыс деңгейінің өзі ауыр ауру кезінде қаржылық тұрақтылыққа толық кепілдік бермейді. Тіпті ауқатты отбасылардың өзі ресурстар тапшылығына тап болуы мүмкін. Жинақтар әдетте қысқа мерзімді дағдарыстарға есептелген, ал емдеу айлар мен жылдарға созылуы мүмкін. Шығындар көбіне болжауға келмейді, ал қалпына келу кезеңі қосымша инвестицияларды талап етеді. Соның нәтижесінде қаржылық жүктеме әдеттегі жоспарлаудың шегінен шығып кетеді.
Емдеу құны ондаған мың долларды құраған жағдайда, қаржылық қорғау мәселесі теориялық емес, практикалық сипатқа ие болады. Мұндай жағдайда ауыр аурулардан сақтандыру отбасының мүмкіндіктері мен ықтимал емдеу құны арасындағы алшақтықты алдын ала жабуға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырылады.
Сақтандыру бағдарламалары, соның ішінде Freedom Health, ауыр аурулар анықталған жағдайда қамтамасыз ету төлемдерін қарастырады және медициналық шығындарды да, онымен байланысты қаржылық шығындарды да өтеуге мүмкіндік береді.
«Сақтандыру әр адамға 1 миллион долларға дейін қамтуды қарастырады. Бағдарламаға операциялар (соның ішінде кардиохирургия), трансплантация, толық оңалту курсы, сондай-ақ жетекші халықаралық және отандық клиникалар дәрігерлерінің екінші сараптамалық пікірі кіреді. Freedom Health бағдарламасы бойынша сақтандыру жарнасы 1–17 жас аралығындағы балалар үшін айына 9,27 доллардан, ал 18–64 жас аралығындағы ересектер үшін айына 44,57 доллардан басталады. Бұл арзан фитнес-абонемент құнымен шамалас, бірақ сақтандыру жағдайы туындағанда қаржылық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді», — деп атап өтті Freedom Life ӨСК сарапшылары.
