Журналист Снигдха Пунам өзінің жаңа «Scamlands» кітабында Үндістанның көлеңкелі экономикасының қараңғы тұстарына үңіліп, кейбір өңірлерде алаяқтықтың қалайша өмір салтына айналғанын зерттейді. Ең шок тудыратын тараулардың бірі Ассамға арналған — мұнда өмірді сақтандыру индустриясы «жалған өлімдерге» негізделген күрделі әрі циникалық бизнесті қалыптастырған.
Ассам штатындағы Барпета округі — алғаш қарағанда ауылдық өмір салты бар, көзге түсе бермейтін өңір. Алайда NDTV атап өткендей, дәл осы жерде алаяқтықтың ерекше түрі гүлденіп отыр. Жергілікті тұрғындар өз «айласын» әзілге айналдырғанымен, оның артында қайғылы тағдырлар, тығырыққа тірелу және мемлекетке деген толық сенімсіздік жатыр.
Тергеудің негізіне айналған ең шулы оқиға — электрик Новаб Алидің тарихы. 2014 жылдың сәуірінде 25 жастағы жігіт электр желісіндегі ақауды жөндеу кезінде тоқ соғып, көз жұмды. Ол отбасылық зиратқа жерленді. Бәрі осымен аяқталғандай көрінді. Бірақ алаяқтар үшін емес.
Исмаил Хуссейн мен Маник Алиді қоса алғанда, төрт адам марқұмның жесірі Мафида Хатунға келіп, сақтандыру төлемін екі еселеуге көмектесетінін айтады. Заңдылығы туралы ойланбастан, әйел күйеуінің құжаттарын беріп, бос парақтарға қол қояды.
Оның деректерін пайдаланып, алаяқтар әлдеқашан қайтыс болған Новаб Алидің атына бес түрлі компанияда тағы алты сақтандыру полисін рәсімдейді. Алайда ол бойынша ақша алу үшін Новабқа... қайтадан «өлу» қажет болды. Және ол «қайта өлді». Төрт айдан кейін сол ауруханаға «Новаб Али» жеткізіледі — жеке басы белгісіз ер адам, оның денесін, болжам бойынша, коронер табуға көмектескен. Оған «басынан алған үш жарақаттан кома» деген диагнозбен жаңа өлім куәлігі беріледі. Жалған құжаттарға жергілікті дәрігер, марқұмның әйелінің ағасы және схеманы ұйымдастырушылар қол қойған.
Нәтижесінде алаяқтар 20 мың доллардан астам қаражат алған. Күйеуі екі рет «жерленген» жесір әйел аз ғана үлес алып, кейін сыбайлас ретінде қамауға алынған. Денені табуға көмектескен коронер тергеу басталғанда өз-өзіне қол жұмсаған. Ал екінші «Новаб Алидің» кім екені белгісіз күйінде қалды.
Неліктен дәл Ассам сақтандыру алаяқтықтарының орталығына айналды? Бұған бірнеше фактордың тоғысуы себеп.
Үндістанда кедейлерге арналған субсидияланған өмірді сақтандырудың бірегей мемлекеттік бағдарламасы бар. Жылына небәрі 4 доллар төлеп, отбасы асыраушысы қайтыс болған жағдайда 2600 доллар ала алады — бұл бірнеше жылдық шығынды жабуға жететін сома. Мұндай тиімділік алаяқтар үшін өте тартымды.
2000-жылдары сақтандыру нарығы жекеменшік компанияларға ашылды. Пайда қуған олар тексерістерді әлсірете бастады. Bloomberg дерегінше, 2000–2012 жылдар аралығында сала алаяқтық салдарынан шамамен 28 миллиард доллар жоғалтқан.
Алайда басты мәселе — құжаттарда. Ассамның ауылдық аймақтарында көптеген тұрғындар ондаған жылдар бойы туу туралы куәліксіз өмір сүреді, сондықтан жеке тұлғаны қолдан жасау қиын емес. Шенеуніктер, дәрігерлер, тіпті полиция арасындағы сыбайлас жемқорлық жағдайды одан әрі ушықтырады. Бұрынғы сақтандыру агенті Маник Алидің айтуынша, алаяқтық идеясы оған тергеуші болып жүргенде келген — ол агенттердің билік органдары мен ауруханалармен қалай оңай «келісетінін» өз көзімен көрген.
Бұл оқиғадағы ең қызығы — тек қылмыстың өзі емес, оған қатысушылардың оны қалай қабылдайтыны. The Indian Express басылымына берген сұхбатында Снигдха Пунам бұл құбылысты тереңірек түсіндіреді: Ассамдағы алаяқтық — тек пайда табу емес, бұл үмітсіздік пен кек алудың бір түрі.
«Бұл алаяқтық туралы білгенге дейін мен бұл өңірді тек азаматтығын дәлелдеуге тырысқан адамдар арқылы елестететінмін, — дейді Пунам. — Ал енді сол адамдардың үнді мемлекетінің өзін алдауға бағытталған батыл схемаларды ойлап табатынын көріп отырмын. Олар ондаған жыл бойы өздерін елемеген жүйеге балғамен соққы жасап жатқандай».
Ideas of India подкастында да осы ой айтылады: алаяқтар өздерін қылмыскер деп санамайды. Олар үшін бұл — кедейлік пен оқшауланудан шығудың жалғыз жолы, тірі қалудың құралы. Тірі адамның «жалған өлімі» отбасыға бір жылдық табыс әкелген кезде, моральдық дилеммалар екінші орынға ысырылады.
2018–2019 жылдары мәселенің ауқымы айқындала бастады. Белсенді Джитул Дека Гаухати Жоғарғы сотына петиция жолдап, тергеу жүргізуді талап етті. Оның дерегінше, тек Барпета округінің өзінде сақтандыру алаяқтығының көлемі шамамен 60 миллион долларға жеткен. Бұл іске қарапайым алаяқтар ғана емес, банк қызметкерлері, пошташылар және жоғары лауазымды полиция қызметкерлері де қатысқан.
2022 жылдың желтоқсанында қылмыспен күрес бөлімі Гувахати мен Барпетада рейд жүргізіп, ірі банктерді алдау үшін жалған өлім куәліктерін дайындаумен айналысқан топты ұстады.
Соған қарамастан, Барпета тұрғындарының айтуынша, пандемия мен полиция рейдтерінен кейінгі уақытша бәсеңдеуден соң алаяқтар қайта оралған. Олар бұрынғыдан да ақылды әрі сақ бола түскен. Bloomberg Businessweek жазғандай, көшелерде құжат бойынша әлдеқашан «қайтыс болған», бірақ шын мәнінде тірі, өз өмірін жалғастырып жүрген адамдарды әлі де кездестіруге болады.
Ассамдағы жалған өлімдер туралы бұл оқиға — қазіргі Үндістандағы бірнеше күрделі мәселенің көрінісі: терең теңсіздік, сыбайлас жемқорлық, жұмыссыздық және жеке сәйкестік дағдарысы. Жүйе тірілерді «көре» бастағанға дейін, «өлілер» арқылы жасалатын бизнес гүлдене береді.
Дереккөз: https://www.himalmag.com/politics/fake-deaths-life-insurance-welfare-scams-assam
Суреттер ашық дереккөздерден
