Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2026 жылдың I тоқсанында Қазақстандағы медианалық жалақы 331,5 мың теңгені, ал орташа жалақы 461,5 мың теңгені құрады. Медианалық жалақы «типтік» қызметкердің табысын дәлірек көрсететін көрсеткіш саналады: жалдамалы қызметкерлердің жартысы бұл сомадан аз, ал қалған жартысы одан көп алады.
Жақында жарияланған оқу ақысы тарифтеріне сәйкес, қарастырылған қазақстандық жоғары оқу орындарында бір жылдық оқу құны 1,1 млн теңгеден басталады. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-да бір жыл оқу 1,1–1,9 млн теңге тұрады. Бұл 3,3–5,7 медианалық жалақыға тең. Ғ. Дәукеев атындағы АЭжБУ-да оқу ақысы 1,2–1,7 млн теңге (3,6–5,1 жалақы), Narxoz университетінде — 1,4–2,3 млн теңге (4,2–6,9), Turan университетінде — 1,48–1,81 млн теңге (4,5–5,5), KazGASA-да — 1,9–2 млн теңге (5,7–6 жалақы).
Ең қымбат оқу KIMEP-те — 4,9–5,88 млн теңге (14,8–17,7 медианалық жалақы) және Nazarbayev University-де — жылына шамамен 7,6 млн теңге, бұл шамамен 23 медианалық жалақыға тең. Есептеулер 331,5 мың теңге мөлшеріндегі медианалық жалақы негізінде жасалды. Оқу құны білім беру бағдарламасына, факультетке, курсқа және академиялық кредиттер санына қарай өзгеруі мүмкін.
Отбасы бюджетіне түсетін жүктемені бағалау үшін Freedom Life мамандары білім алуға отбасының жылдық табысының 15%-ынан аспайтын қаражат бөлінетін модельді қолданды. Бұл ресми норматив емес, оқу ақысын төлеу кезінде отбасы күнделікті шығындарының басым бөлігінен бас тартпауға мүмкіндік беретін шартты сценарий.
Есептеулерге сәйкес, құны 1,5 млн теңге болатын оқу үшін отбасының ай сайынғы жиынтық табысы шамамен 833 мың теңге болуы қажет. Бұл бір қызметкердің медианалық жалақысынан 2,5 есе көп және орташа жалақыдан шамамен 1,8 есе жоғары. Егер отбасында екі адам жұмыс істеп, екеуі де медианалық жалақы алса, олардың жалпы табысы айына шамамен 663 мың теңгені құрайды. Мұндай жағдайда да бір оқу жылына 1,5 млн теңге төлеу отбасының жылдық жиынтық табысының шамамен 19%-ын қажет етеді.
Оқу құны 2,5 млн теңге болған жағдайда отбасының қажетті ай сайынғы табысы 1,39 млн теңгеге дейін өседі, ал 6 млн теңге тұратын оқу үшін бұл көрсеткіш 3,33 млн теңгеге жетеді. Nazarbayev University-дегі ең қымбат бағдарламаға (7,6 млн теңге) ақы төлеу үшін отбасының ай сайынғы табысы шамамен 4,22 млн теңге болуы қажет.
Әрине, бұл ақылы жоғары оқу орнында білім алуға мүмкіндігі бар Қазақстандағы ересектердің нақты үлесін көрсететін көрсеткіш емес. Бір қызметкердің табысы отбасының жалпы бюджетін, жинақ көлемін, бала санын және міндетті шығындарды ескермейді. Дегенмен есептеулер оқу ақысын алдын ала жинақсыз төлеу, ең алдымен, жалпы табысы орташа деңгейден едәуір жоғары отбасыларға қолжетімді екенін көрсетеді.
Отбасы бюджетіне түсетін жүктемені қалай азайтуға болады?
Негізгі қаржылық қиындық бірнеше миллион теңгені баланы жоғары оқу орнына түсірер алдында бірден табу қажет болған кезде туындайды. Егер білім алуға арналған капиталды алдын ала қалыптастыра бастасаңыз, үлкен соманы бірнеше жылға бөлінген шағын тұрақты жарналармен алмастыруға болады.
Ұзақ мерзімді жинақ құралдарының бірі — Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі аясында жұмыс істейтін жинақтаушы өмірді сақтандыру бағдарламасы Freedom Keleshek. Бағдарламаның ресми парақшасында сақтандырылған ата-анаға сақтандыру жағдайы орын алған кезде төлем шарт мерзімі аяқталғанға дейін жинақталуы жоспарланған сома негізінде жасалатыны, яғни енгізілген төлемдер санына қарамастан жүзеге асырылатыны көрсетілген.
Мұндай тәсіл табысы орташа деңгейден айтарлықтай жоғары емес, бірақ баласына жоғары оқу орнын таңдау мүмкіндігін қамтамасыз еткісі келетін ата-аналарға да қолайлы болуы мүмкін. Жинақтау неғұрлым ерте басталса, қажетті тұрақты жарна соғұрлым аз болады және бала жоғары оқу орнына түсетін уақытқа қарай отбасы бюджетіне түсетін салмақ та төмендейді.
«Қаржы құралының сенімділігі де маңызды рөл атқарады. Қазақстанда сақтандыру төлемдеріне кепілдік беру жүйесі — Қор (ФГСВ) жинақтаушы өмірді сақтандырудың барлық түріне, соның ішінде білім беру бағдарламаларына да қолданылады», — деп түсіндірді сарапшылар.
Фото: ашық дереккөздерден.
