ҚР Әлеуметтік кодексінің нормаларына сәйкес мемлекет азаматтардың зейнетақы жинақтарының сақталуын толық көлемде сақтайды және оған кепілдік береді. Әлеуметтік кодекстің 217-бабында мемлекет алушыларға БЖЗҚ-дағы міндетті зейнетақы жарналарының (МЗЖ) және міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарының (МКЗЖ) нақты енгізілген сомалар мөлшерінде сақталуына кепілдік беретіні нақты бекітілген. Бұл негізгі кепілдік заңмен сақталады.
2027 жылдан бастап зейнетке шығатын салымшыларға инфляция деңгейі мен жинақ сомасы арасындағы айырманы біржолғы төлем түрінде өтеуді көздеген бюджеттік бағдарламаның кіші бағдарламасы оңтайландырылады. Бұл қадам зейнетақы жүйесін неғұрлым икемді, кәсіби және ұзақ мерзімді нақты кірістілікке бағытталған жүйеге айналдыратын кешенді реформаларға байланысты қабылданып отыр.
2026 жылғы қыркүйектен бастап 2026 жылғы 7 шілдеде қол қойылған жаңа заң күшіне енеді. Ол зейнетақы жинақтарын басқару тәртібін түбегейлі өзгертеді. Негізгі өзгеріс – бұрынғы лимиттердің алынып тасталуы. Бұған дейін салымшылар зейнетақы активтерінің 50%-дан аспайтын бөлігін жеке инвестициялық портфельді басқарушыларға (ИПБ) сенімгерлік басқаруға бере алатын. Енді бұл шектеу толығымен алынып тасталды. Азаматтарға жинақтарының 100%-ына дейін жеке компанияларға аударуға рұқсат берілді. Бұл кедергінің жойылуы қазақстандықтарға өз қаражатын басқаруда кең таңдау мүмкіндігін беріп, инвестициялық стратегияны – консервативті тәсілден бастап кірістілігі жоғары стратегияға дейін – өз бетінше таңдауға мүмкіндік береді.
Осындай жағдайда инфляциялық тәуекелдерді мемлекеттік бюджет есебінен автоматты түрде өтеу экономикалық тұрғыдан өз мәнін жоғалтады: салық төлеушілердің мемлекеттік қаражаты жеке басқарушы компаниялардың қызмет нәтижесін өтеуге жұмсалмауы тиіс. Сонымен қатар ИПБ-лар қатаң қаржылық жауапкершілікке ие және теріс айырманы өз капиталы есебінен өтеуге міндетті. Оларға капитал көлеміне (кемінде 1,9 млрд теңге немесе 440 мың АЕК) және жұмыс тәжірибесіне қатысты қатаң талаптар қойылады.
Консервативті тәсілді ұстанатын салымшылар үшін негізгі басқарушы болып Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі қала береді. Әлеуметтік кодексте Ұлттық Банктің активтердің сақталуын қамтамасыз етуге және ұзақ мерзімді нақты кірістілікке ұмтылуға міндетті екені заң жүзінде бекітілген. 2028 жылға дейінгі Стратегиялық жоспар аясында Ұлттық Банктің алдына нақты мақсат қойылған – зейнетақы активтерінің кірістілігін инфляция деңгейінен 1%-ға дейін жоғары қамтамасыз ету. Активтерді инвестициялау нарықтық талаптарға сай, жоғары деңгейде әртараптандырылған портфель арқылы, оның ішінде сапалы шетелдік құралдарға инвестициялау есебінен жүзеге асырылады. Бұл ретте валюталық активтердің үлесі кемінде 30% деңгейінде сақталады.
Қазіргі уақытта Еңбек министрлігі қолданыстағы зейнетақы жүйесін трансформациялау мәселелерін талқылау үшін жұмыс тобын құрды. Әртүрлі тәсілдер қарастырылды: сақтандыру компонентін енгізу, 4+1 моделі, 40 жылдық еңбек өтіліне көшу, Сингапур моделі.
Зейнетақы жүйесін жаңғыртудың негізгі мақсаты – азаматтарға БЖЗҚ-дан еңбек өтілін ескеретін және Халықаралық еңбек ұйымының стандарттарына сәйкес жоғалған табыстың кемінде 40%-ын алмастыруды қамтамасыз ететін үздіксіз, өмір бойғы төлемдерге кепілдік беру. Үкімет зейнетақы жүйесінің әлеуметтік-сақтандыру компонентін әзірлеуде. Ол зейнетақы жинақтарының көлеміне тәуелсіз, зейнетақы жүйесіндегі еңбек өтілін ескеретін және жалпы зейнетақының бір бөлігін БЖЗҚ-дан үздіксіз, өмір бойы төлеуді қамтамасыз етуі тиіс. Яғни мемлекеттік кепілдік түріндегі біржолғы өтемақы төлеудің мәні жойылады.
Фото: ашық дереккөздерден.
