Австралияның зейнетақы жүйесі үш негізгі компоненттен тұрады:
1. Мемлекеттік жасына байланысты зейнетақы (Age Pension) – жалпы салық түсімдері есебінен төленетін базалық әлеуметтік төлем. Ол 67 жасқа толған азаматтарға беріледі және өз жинақтары жеткіліксіз адамдар үшін «қауіпсіздік жастығы» қызметін атқарады. Зейнетақы мөлшері зейнеткердің табысы мен мүлкіне байланысты анықталады (бұл «means test» – табыс пен мүлікті бағалау тесті деп аталады).
2. Міндетті зейнетақы жинақтары (Superannuation Guarantee) – жұмыс беруші қызметкердің жалақысының кемінде 12%-ын оның зейнетақы қорына (super fund) аударуға міндетті. Бұл қаражат адамның бүкіл еңбек жолы бойы жинақталып, инвестицияланады.
3. Ерікті жеке жинақтар – адам міндетті аударымдарға қосымша өз бетінше жасайтын жарналар. Бұл ретте салықтық жеңілдіктерді пайдалануға болады.
Осылайша, австралиялықтың зейнетақысы мемлекеттік төлем мен адамның өзі басқаратын жеке жинақтарының үйлесімінен тұрады.
Аннуитет дегеніміз не?
Аннуитет – көбіне «зейнетақыңызға арналған сақтандыру» деп аталатын қаржылық өнім. Негізінде, бұл өмір бойы төлем алуға кепілдік беретін шарт: адам сақтандыру компаниясына немесе зейнетақы қорына біржолғы соманы (мысалы, өзінің зейнетақы жинақтарынан) береді, ал оның орнына өмірінің соңына дейін тұрақты кепілдендірілген төлемдер алады.
Бұл зейнеткерлердің басты алаңдаушылығының бірін шешуге мүмкіндік береді: «Егер менің өмірім жинаған ақшамнан ұзақ болса, не болады?»
Аннуитет мемлекеттік жасына байланысты зейнетақының мөлшеріне тікелей әсер етеді, өйткені Centrelink (әлеуметтік қызмет) зейнеткердің табысы мен мүлкін бағалау кезінде аннуитетті де есепке алады. Алайда аннуитеттерді сатып алуға ынталандыру үшін оларды бағалау тәртібі жеңілдетілген. 2019 жылдан бастап қолданыстағы ережелерге сәйкес:
- Мүлікті бағалау тесті бойынша: аннуитетті сатып алу құнының тек 60%-ы ескеріледі (өмір сүрудің орташа ұзақтығына жеткенге дейін), одан кейін – тек 30%-ы.
- Табысты бағалау тесті бойынша: аннуитет бойынша жыл сайынғы төлемнің тек 60%-ы есепке алынады.
Бұл аннуитет сатып алу мемлекеттік зейнетақыны азайтып қана қоймай, керісінше, ақшаны жай ғана банктік шотта сақтаған жағдаймен салыстырғанда мемлекеттік зейнетақы мөлшерін арттыруы мүмкін дегенді білдіреді.
Осындай артықшылықтарға қарамастан, Австралияда аннуитеттер кең таралмаған: зейнетақы активтерінің небәрі 3,5%-ы аннуитеттерге орналастырылған, ал 84%-ы неғұрлым икемді жинақтаушы зейнетақы шоттарында (Account-Based Pensions) сақталады. Бұл жағдайды тіпті «аннуитет жұмбағы» деп атайды: адамдар қартайған кезде ақшасыз қалудан қорқады, бірақ дәл осы тәуекелден қорғайтын өнімді сатып алуға асықпайды.
Өмірді сақтандыру зейнетақы жинақтарына қалай әсер етеді?
Австралияда өмірді сақтандыру зейнетақы жинақтарымен тығыз байланысты. Көптеген зейнетақы қорлары қайтыс болған, мүгедектікке ұшыраған немесе ауыр сырқатқа шалдыққан жағдайда сақтандыруды автоматты түрде қамтиды.
Зейнетақы қорының қатысушысы қайтыс болған кезде оның жинақтары мен сақтандыру төлемі тағайындалған бенефициарға (әдетте жұбайына немесе асырауындағы адамына) беріледі. Егер төлем біржолғы сома ретінде емес, зейнетақы төлемі түрінде (death benefit income stream) рәсімделсе, ол салықтық жеңілдіктер қарастырылған режимде қалуы мүмкін.
Маңызды нюанс: егер зейнетақы төлемі реверсивті болса (яғни негізгі алушы қайтыс болғаннан кейін төлемдер автоматты түрде оның жұбайына ауысса), осы шотқа түскен ірі сақтандыру төлемі қаражатты аудару лимитін (transfer balance cap) есептеу кезінде ескерілмеуі мүмкін.
Бұл қаражатты зейнетақы шотында сақтап, артық салық төлеуден аулақ болуға мүмкіндік береді. Бұл мұраны жоспарлау тұрғысынан маңызды артықшылық.
Сонымен қатар, мына жайтты ескеру қажет: егер қайтыс болған жағдайда төленетін сақтандыру төлемі марқұмнан қаржылық тұрғыдан тәуелсіз болған кәмелетке толған балаға берілсе, оған 15% салық және медициналық алым салынады – жалпы мөлшері 17%-ға дейін болуы мүмкін. Ал егер төлем жұбайына немесе асырауындағы адамға берілсе, ол салықтан толық босатылуы мүмкін.
Дереккөз: SMSF Magazine, 16 шілде 2026 жыл.
Фото: ашық дереккөздерден.
