Тиісті зейнетақы табысы — бұл зейнетке шыққаннан кейін адамның үйреншікті өмір сапасын сақтауға мүмкіндік беретін, елеулі қаржылық шектеулерсіз өмір сүруге жеткілікті төлем мөлшері. Мұндағы негізгі көрсеткіш — табысты алмастыру коэффициенті (ТАК), яғни зейнеткердің бұрынғы жалақысының қандай бөлігін зейнетақы ретінде алатынын білдіреді.
Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) жоғалған еңбек табысының кемінде 40%-ына қол жеткізуді ұсынады. Қазіргі таңда Қазақстан осы межеге жақындады: ел бойынша орташа ТАК шамамен 41%-ды құрайды. Алайда бұл көрсеткіштердің артында болашақ зейнеткерлерді өз жинақтарына жаңаша қарауға итермелейтін маңызды үрдістер бар.
Неліктен ынтымақты зейнетақы өткеннің еншісінде қалып барады
Бүгінде Қазақстанда көпдеңгейлі зейнетақы жүйесі жұмыс істейді. Ол мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын базалық және ынтымақты зейнетақыны, сондай-ақ азаматтардың міндетті және ерікті жинақтарын қамтиды. Бұл ретте 1998 жылғы 1 қаңтарға дейінгі еңбек өтілі үшін тағайындалатын ынтымақты зейнетақы біртіндеп тарихқа айналып келеді.
2040 жылдардың басында еңбек өтілі 1998 жылға дейін мүлде жоқ адамдар зейнетке шыға бастайды. Бұл азаматтар ынтымақты зейнетақы алмайды, ал олардың төлем мөлшері тек екі нәрсеге тәуелді болады: жеке шоттарындағы жинақтар мен мемлекеттен берілетін базалық зейнетақы.
Бұл жағдай ойын ережесін түбегейлі өзгертеді: болашақ зейнетақы кепілдендірілген төлем емес, әр адамның жеке жауапкершілігіне айналады.
Зейнетақы әл-ауқатының үш тірегі
Зейнетақының жеткілікті деңгейін қамтамасыз ету үшін үш фактор маңызды: жинақтау мерзімі, жарналардың тұрақтылығы және олардың толықтығы. БЖЗҚ жүргізген есептеулер бұл факторлардың қорытынды сомаға қалай әсер ететінін айқын көрсетеді.
Адам неғұрлым ерте жинақтай бастаса, инвестициялау мерзімінің ұзақтығының арқасында соңғы сома соғұрлым жоғары болады. Орташа айлық жалақы алатын салымшы бойынша есептеулер айтарлықтай айырмашылықты көрсетеді:
Егер адам 20 жыл бойы жинақтаушы зейнетақы жүйесіне қатысып, орташа жалақы алып отырса, зейнет жасына жеткенде инвестициялық табысты қоса есептегенде шамамен 17,7 млн теңге жинақталады. Төлемдердің алғашқы жылында БЖЗҚ-дан ай сайынғы төлем шамамен 95,8 мың теңгені құрайды.
Қатысу мерзімі 30 жылға дейін артса, жинақ көлемі 34,1 млн теңгеге дейін өседі, ал алғашқы жылғы ай сайынғы төлем 184,6 мың теңгеге жетеді.
Ал 40 жыл бойы жинақталған жағдайда, зейнетақы шотындағы қаражат 57,4 млн теңгеге дейін ұлғайып, алғашқы ай сайынғы төлем 311 мың теңгені құрайды.
20 және 40 жылдық қатысу арасындағы айырмашылық үш еседен де көп. Бұл тек 40 жылдың 20 жылдан екі есе көп екендігімен ғана түсіндірілмейді. Негізгі себеп — барлық жарналарға есептелетін және күрделі пайыз қағидаты бойынша жұмыс істейтін инвестициялық табыс.
Тұрақтылық: әрбір үзіліс қалтаға әсер етеді
Жарналардың тұрақты төленуі де аса маңызды. Егер салымшы міндетті зейнетақы жарналарын (МЗЖ) төлеп, жұмыс берушінің жарналарын (МЗЖЖ) еңбек жолы бойы ай сайын алып отырса, табысты алмастыру коэффициенті халықаралық стандарттарға жақындайды.
Орташа жалақыдан ай сайын жарна аударылған жағдайда, жинақтаушы және базалық компоненттер есебінен жиынтық ТАК кемінде 35%-ды құрайды. Ал жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналарын ескергенде, бұл көрсеткіш ХЕҰ ұсынған 40%-ға жетеді.
Зейнетақының жалпы мөлшеріне инвестициялық табыс та елеулі үлес қосады. 2026 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша, салымшылардың жиынтық зейнетақы жинақтарындағы орташа инвестициялық табыстың үлесі 41,4%-ды құрады. Яғни шоттардағы қаражаттың жартысына жуығы — салымшының өзі енгізген ақша емес, басқару нәтижесі.
Халықаралық тәжірибе бұдан да оң көріністі көрсетеді: жинақтаушы жүйеге толыққанды қатысқан жағдайда, зейнетке шыққан сәтте инвестициялық табыстың үлесі барлық жинақтың 70–80%-ына дейін жетуі мүмкін.
Инвестициялық табыстың әсері адамның қаншалықты ерте жинақтай бастағанына және жарналарды қаншалықты тұрақты төлегеніне тікелей байланысты екенін түсіну маңызды. Сонымен қатар қазақстандықтар өз активтерін басқаруға да қатыса алады. Бүгінде БЖЗҚ салымшылары міндетті жинақтарының 50%-ына дейін және ерікті жинақтарының 100%-ын жеке басқарушы компанияларға бере алады.
Базалық зейнетақы: еңбек өтілі бәрін шешеді
Жинақтау кезеңі мен жарналардың тұрақтылығы базалық зейнетақы мөлшеріне де тікелей әсер етеді. Ол зейнет жасына жеткен кезде тағайындалады және зейнетақы жүйесіне қатысу өтіліне байланысты.
2023 жылдан бастап бес жыл ішінде базалық зейнетақыны кезең-кезеңімен жыл сайын арттыру жүргізілуде. Қазіргі кезде ең төменгі базалық зейнетақы (10 жылға дейінгі өтіл кезінде) ең төмен күнкөріс деңгейінің 70%-ын құрайды. Ең жоғары мөлшері 2026 жылы 118%-ға, ал 2027 жылдан бастап 120%-ға жетеді — бірақ бұл үшін жалпы еңбек өтілі 34 жыл және одан көп болуы қажет.
Маңызды жайт: 1998 жылдан кейінгі еңбек өтілі тек тұрақты міндетті зейнетақы жарналары арқылы ғана расталады. Егер жарналар төленбесе, адам іс жүзінде жұмыс істесе де, бұл кезең өтілге есептелмейді.
Ерікті жарналар: зейнетақы капиталын арттыру құралы
Қазақстандықтар зейнетақы жинақтарын ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) арқылы да айтарлықтай арттыра алады. Оларды тек өз пайдасына ғана емес, жақындары үшін, соның ішінде кәмелетке толмаған балалар үшін де аударуға болады. Заңды тұлғалар да қызметкерлері үшін ЕЗЖ төлеп, оны әлеуметтік пакет құрамына енгізе алады.
Ерікті жарналар үшін салықтық жеңілдіктер қарастырылған, оларды толық көлемде жеке басқарушы компанияларға беруге болады, сондай-ақ төлемдерді зейнет жасына дейін — 50 жастан бастап алу құқығы бар.
Мерзімінен бұрын алу: болашақ зейнетақыны азайтады
Ал жинақтарды мерзімінен бұрын алу болашақтағы зейнетақы табысын едәуір төмендетуі мүмкін. Болашақ зейнеткерлерді қорғау мақсатында заңнамалық түрде ең төмен жеткіліктілік шегі белгіленген — бұл алудан кейін шотта қалуы тиіс сома.
Бұл шек салымшыға зейнет жасына жеткенде ай сайынғы төлемдердің ең төмен зейнетақыдан төмен болмауын қамтамасыз ету үшін есептелген (базалық төлемді қоса алғанда). Яғни бұл — адамның күнкөріссіз қалмауына кепіл болатын ең төменгі деңгей.
Болашақты жоспарлау: салымшыларға арналған құралдар
Салымшыларға ыңғайлы болу үшін БЖЗҚ болашақ зейнетақыны болжау және жоспарлау мүмкіндігін ұсынады. Қордың сайтында және мобильді қосымшасында «зейнетақы калькуляторы» мен «жеке зейнетақы жоспары» сервистері қолжетімді. Олар болашақ төлемдердің деңгейін есептеп, жеке мақсаттарға сәйкес жинақтау стратегиясын түзетуге мүмкіндік береді.
Қазіргі әлемде зейнетақы — мемлекет кепілдік беретін төлем емес, ұзақ мерзімді қаржылық жоспарлаудың нәтижесі. Оның тиімділігі тікелей салымшының өз белсенділігі мен саналы қатысуына байланысты.
Қарапайым үш ереже зейнетте лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз етуге көмектеседі:
- мүмкіндігінше ертерек жинақтауды бастау;
- жарналарды тұрақты әрі толық көлемде төлеу;
- инвестициялық басқару мүмкіндіктерін пайдалану.
Зейнетақы активтерін неғұрлым ерте және белсенді түрде қалыптастыру басталса, зейнеттегі табыс соғұрлым жоғары болады. Сондай-ақ үйреншікті өмір сапасын мемлекеттік кепілдіктер шеңберіндегі қарапайым өмірмен алмастыру қаупі азаяды.
Фото ашық дереккөздерден
