Бастапқыда бұл жүйе азаматтарға жинақтарының бір бөлігін тұрғын үй жағдайын жақсартуға және емделуге жұмсауға мүмкіндік беру үшін енгізілген болатын. Ал бүгінде басты басымдық — болашақтағы зейнетақы табысын қамтамасыз ету үшін қаражатты сақтау. БЖЗҚ жеткіліктілік шектерінің кезең-кезеңімен өсуі дәл осы тәсілдің өзгергенін және зейнетақы жинақтарын қалыптастыруға деген жаңа көзқарасты көрсетеді.
2021 жылдан бері БЖЗҚ жеткіліктілік шектері қалай өзгерді
Жеткіліктілік шегінен асатын зейнетақы жинақтарын пайдалану тетігі 2021 жылы іске қосылып, елдегі ең көп талқыланған әлеуметтік жобалардың біріне айналды. Миллиондаған қазақстандықтар БЖЗҚ-дағы қаражатының бір бөлігін тұрғын үй сатып алуға, ипотеканы өтеуге немесе медициналық қызметтерге ақы төлеуге бағыттау мүмкіндігіне ие болды.
Ең елеулі өсім 2026 жылы байқалды. Егер қаңтар айында 40 жастағы салымшы үшін жеткіліктілік шегі 6,72 млн теңгені құраса, жазда есептеу әдістемесі қайта қаралғаннан кейін ол 13,37 млн теңгеге дейін өсті. Осындай өзгерістер басқа жас санаттарында да орын алды.
Нәтижесінде бес жыл ішінде зейнетақы жинақтарына қойылатын талаптар шамамен төрт есеге артты. Мысалы, 40 жастағы қазақстандық үшін қажетті жинақ көлемі 3,42 млн теңгеден 13,37 млн теңгеге дейін, ал 50 жастағы азамат үшін 4,04 млн теңгеден 17,59 млн теңгеге дейін өсті.
Мемлекет жеткіліктілік шектерін не үшін қайта қарайды?
Жеткіліктілік шегінің негізгі мақсаты — жинақтың бір бөлігін пайдаланғаннан кейін шотта болашақ зейнетақыны қалыптастыруға жеткілікті қаражаттың қалуын қамтамасыз ету.
Демографиялық жағдайдың өзгеруі мен халықтың өмір сүру ұзақтығының артуына байланысты мұндай жинақтардың көлеміне қойылатын талаптар да өзгеріп отырады.
2026 жылы бекітілген жаңа есептеу әдістемесі еңбек қызметі аяқталғаннан кейін тұрақты әрі жеткілікті зейнетақы табысын қамтамасыз етуге бағытталған. Есептеу барысында зейнетақы төлемдерін алу мерзімі, зейнетақы активтерінің болжамды табыстылығы және болашақ төлемдер үшін қажетті ең төменгі қаражат көлемі ескеріледі.
Шын мәнінде, мемлекет бүгінде көптеген елдердің зейнетақы жүйелері тап болып отырған мәселені шешуге ұмтылуда: халықтың өмір сүру ұзақтығы артып жатқан жағдайда адамды зейнетке шыққаннан кейін жеткілікті табыспен қамтамасыз ету.
Сондықтан жеткіліктілік шектерінің өсуі жинақтарға қолжетімділікті шектеу ретінде емес, ұзақ мерзімді перспективада зейнетақы капиталын сақтаудың құралы ретінде қарастырылады.
Зейнетақы аннуитеті және БЖЗҚ шегі
Жеткіліктілік шектерінің ұлғаюы тұрғын үй немесе емделу мақсатында зейнетақы жинақтарын пайдалануға көбіне жоғары көлемде жинақ қалыптастырған, ресми еңбек өтілі ұзақ және тұрақты зейнетақы жарналарын төлеп отырған азаматтардың ғана мүмкіндігі бар екенін білдіреді.
Талаптардың артуымен бірге салымшылардың зейнетақыны жоспарлауға деген көзқарасы да өзгеруде. Бұрын негізгі сұрақ жеткіліктілік шегінен асатын қаражатты пайдалану үшін жинақ жеткілікті ме дегенге келіп тірелсе, бүгінде балама зейнетақы табысын қалыптастыру тетіктеріне қызығушылық артып келеді.
Осындай құралдардың бірі — зейнетақы аннуитеті. Оның ерекшелігі — зейнетақы жинақтарының бір бөлігі өмірді сақтандыру компаниясына аударылып, компания өмір бойғы төлемдерді жүзеге асыру міндеттемесін өз мойнына алады.
Бұл ретте төлемдерді жалпы белгіленген зейнеткерлік жасқа дейін алуға болады: ер адамдар үшін — 55 жастан, әйелдер үшін — 53 жастан, ал қызметкерлердің жекелеген санаттары үшін бұдан да ертерек.
Жеткіліктілік шектерінің өсуі жағдайында зейнетақы аннуитеттеріне деген қызығушылық айтарлықтай артып отыр. Кейбір жағдайларда зейнетақы аннуитетін рәсімдеуге қажетті сома бүгінгі күні БЖЗҚ-ның жаңа жеткіліктілік шегінен төмен болуы мүмкін.
Мысалы, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары бар 40 жастағы ер адам үшін шамамен 7,78 млн теңге, ал осы жастағы әйел үшін 10,15 млн теңге қажет. Ал 40 жастағы салымшыға арналған жаңа жеткіліктілік шегі бүгінде 13,37 млн теңгені құрайды.
«Зейнетақы аннуитеті шартын жасағаннан кейін БЖЗҚ шотында қалған қаражатты жеткіліктілік шектерін қолданбай пайдалануға болады. Сонымен қатар, егер адам еңбек қызметін жалғастырса, жаңа зейнетақы жарналары БЖЗҚ-ға түсе береді және қолданыстағы заңнамаға сәйкес пайдаланылуы мүмкін. Сондықтан жеткіліктілік шектерінің өсуі жағдайында зейнетақы аннуитеті өмір бойғы табыс көзі ғана емес, сонымен қатар зейнетақы жинақтарын ұзақ мерзімді басқарудың тиімді құралдарының бірі ретінде қарастырылуда», — деп атап өтті Freedom Life ӨСК сарапшылары.
Халықаралық тәжірибе
Қазақстан зейнетке шыққанға дейін әлеуметтік маңызы бар мақсаттарға зейнетақы жинақтарының бір бөлігін пайдалануға рұқсат берілген әлемдегі санаулы елдердің бірі болып қала береді.
Ұқсас тетіктер тек жекелеген мемлекеттерде ғана қолданылады. Мысалы, Сингапурда Орталық резервтік қордың қаражатын тұрғын үй сатып алуға пайдалануға болады, ал Австралияда ерекше өмірлік жағдайларда зейнетақы жинақтарына мерзімінен бұрын қол жеткізудің шектеулі бағдарламалары қарастырылған.
Еуропа елдерінің басым бөлігінде, сондай-ақ Ресейде және ТМД-ның басқа мемлекеттерінде зейнетақы жинақтары тек болашақ зейнетақы төлемдерін қалыптастыруға арналған және олар зейнеткерлік жасқа жеткеннен кейін ғана қолжетімді болады.
Бұл елдерде зейнетақы қаражатын тұрғын үй сатып алуға немесе емделуге жұмсау мүмкіндігі мүлде жоқ немесе өте шектеулі түрде ғана қарастырылған.
Осы тұрғыдан алғанда, қазақстандық модель ең икемді жүйелердің бірі болып саналады. Жеткіліктілік шектерінің өсуіне қарамастан, азаматтар тұрғын үй мен емделу мақсатында зейнетақы жинақтарының бір бөлігін пайдалану құқығын сақтап отыр. Бұл мүмкіндік көптеген шетелдік зейнетақы жүйелерінде әлі күнге дейін қолжетімсіз.
Фото ашық дереккөздерден алынды.
