Статистика органдары жариялаған деректерге сәйкес, жаңа туған нәрестелер арасындағы гендерлік арақатынас дәстүрлі деңгейде қалуда: ұл балалар – 51,5% (шамамен 172,5 мың), қыз балалар – 48,5% (шамамен 162,5 мың). Туу кезінде ер балалар санының сәл басымдығы көптеген елдерге тән табиғи құбылыс және болашақтағы гендерлік теңгерімнің негізін қалайды.
Туу коэффициенті бойынша көшбасшы өңірлер – тарихи тұрғыдан көпбалалы отбасылар басым аймақтар. Түркістан облысында ең жоғары көрсеткіш тіркелді – халықтың әр 1000 адамына шаққанда 22,22 жаңа туған нәресте. Одан кейін Маңғыстау облысы (21,40) және Шымкент қаласы (21,76) келеді.
Бұл көрсеткіштер республикалық орташа деңгейден едәуір жоғары және елдің оңтүстік пен батыс өңірлері демографиялық өсімнің негізгі драйвері болып қала беретінін дәлелдейді. Салыстыру үшін, Алматы және Астана сияқты ірі қалаларда, сондай-ақ солтүстік және орталық облыстарда туу деңгейі дәстүрлі түрде төменірек. Бұл урбанизация, некеге тұру жасының ұлғаюы және басқа да әлеуметтік-экономикалық факторлармен байланысты.
Аналардың жас ерекшелігі
Босанған әйелдердің жас құрылымын талдау қоғамда болып жатқан маңызды өзгерістерді көрсетеді. Туу көрсеткішінің негізгі үлесі 25–29 жас аралығындағы әйелдерге тиесілі – жалпы санының 27%-ы. Оларға жақын көрсеткішті 30–34 жас аралығындағы әйелдер құрайды – 26,1%. Бұл қазіргі қазақстандық әйелдердің бала сүюді саналы әрі әлеуметтік тұрғыдан тұрақты кезеңге жиі шегеретінін білдіреді.
25–34 жас аралығы жалпы босанулардың жартысынан астамын қамтиды, бұл жетілген ана болуға бағытталған жаңа репродуктивтік мінез-құлық моделінің қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Сонымен қатар, статистика шеткі жас топтарын да көрсетеді. Өткен жылы 20 жасқа дейінгі қыздар 10,4 мың бала дүниеге әкелген. Бұл – алаңдататын белгі, әсіресе мұндай ерте босанулардың ең көбі Түркістан облысында тіркелгенін ескерсек. Ерте ана болу жас ананың да, баланың да денсаулығына қауіп төндіріп, әлеуметтік және білім беру тұрғысынан салдарларға әкелуі мүмкін.
Екінші жағында – 50 жастан асқан әйелдер. 2025 жылы олар 148 рет ана атанған. Мұндай кеш босанулардың ең көбі Алматы қаласында тіркелді. Кеш ана болу бір жағынан репродуктивтік технологиялардың дамуын және әйелдердің бала тууға дейін мансапта өзін жүзеге асыру мүмкіндігінің артқанын көрсетеді. Екінші жағынан, бұл жоғары медициналық тәуекелдермен байланысты, сондықтан денсаулық сақтау жүйесінің ерекше назарын талап етеді.
Жалпы алғанда, көрсеткіштер Қазақстанның демографиялық әлеуеті оң екенін көрсетеді, алайда жаңа сын-қатерлер де бар: ана болу жасының ұлғаюы, көпбалалы отбасыларды қолдау қажеттілігі, ерте босану мәселесі және өңіраралық теңсіздік.
Бұл сын-қатерлерге жауап ретінде әртүрлі репродуктивтік модельдерді ескеретін және әрбір баланың – ол бірінші немесе төртінші бала болсын, қай өңірде және анасының жасы қандай болса да – дені сау әрі бақытты болашағына тең мүмкіндік жасайтын жан-жақты отбасылық және әлеуметтік саясат қажет.
Фото ашық дереккөздерден
